พระพุทธศาสนาสมัยอยุธยา

บทสรุปนำ

พระเจ้าอู่ทอง ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีแห่งสยามประเทศ เมื่อวันที่ ๓

เมษายน พ.ศ. ๑๘๙๓ ซึ่งขณะนั้น อาณาจักรสุโขทัยเริ่มเสื่อมอำนาจลงและในที่สุดได้เป็น
เมืองขึ้นของอยุธยาในปี พ.ศ. ๑๙๒๑ บริเวณที่ตั้งกรุงศรีอยุธยาสมัยนี้ เดิมมีเมืองโบราณตั้งอยู่
ก่อนแล้วหลายเมือง เช่นเมือง อโยธยา และเมืองเสนาราชนคร ซึ่งตั้งขึ้นในสมัยขอมเป็นใหญ่
ต่อมา ในสมัยพระเจ้าอู่ทองยกทัพเข้ามายึดครองและสร้างนครขึ้นมาใหม่บนแหลม โดยมีความ
ประสงค์เอาแม่น้ำสามสายเป็นคูเมืองตามธรรมชาติ นี่คือที่ตั้งพระนครศรีอยุธยาเป็นราชธานีอยู่
นานกว่า ๔ ศตวรรษ
กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีของไทยอยู่นานถึง ๔๑๗ ปี (พ.ศ. ๑๘๙๓ ถึง พ.ศ. ๒๓๑๐)
โดยถูกพม่ารุกรานตีแตกตกเป็นเมืองขึ้นถึง ๒ ครั้ง คือครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๑๑๒ และครั้งที่ ๒
เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ ซึ่งได้รับความเสียหายยับเยินเกินที่จะได้รับการบูรณะเป็นราชธานีขึ้นมาอีกได้
พระเจ้าตากสินจึงทรงย้ายราชธานีไปตั้งอยู่ที่กรุงธนบุรี
ตลอดระยะเวลา ๔๑๗ ปีที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีของไทยนั้น มีพระมหากษัตริย์ ๕
ราชวงส์ทรงครองราชย์สืบต่อกันนับได้ ๓๓ พระองค์ และไม่มีกษัตริย์พระองค์ใดเลยที่ไม่นับถือ
พระพุทธศาสนา ทุกพระองค์ล้วนเป็นพุทธมามกะและทรงเป็นองค์อัครพุทธศาสนูปถัมภกทั้งสิ้น
บางพระองค์นอกจากจะทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้ว ยังสนพระทัยเป็นพิเศษในด้าน
การศึกษาและปฏิบัติตามหลักพระพุทธศาสนาอย่างเคร่งครัด เช่น สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม และสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ เป็นต้น

ทางฝ่ายประชาชนทั่วไปก็เลื่อมใสและสนใจในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก ได้ช่วยกัน
อุปถัมภ์ทำนุบำรุงวัดวาอารามศาสนสถานและศาสนวัตถุทางพระพุทธศาสนาอย่างจริงจัง โดยวัด
และพระสงฆ์เป็นที่รวมใจของชาวไทยสมัยอยุธยา วัดเป็นศูนย์กลางชุมชน เป็นสโมสร เป็นศาล
เป็นโรงพยาบาล เป็นที่พักผ่อนหย่อนใจ เป็นโรงเรียนแหล่งศึกษาเรียนรู้วิชาการต่างๆ และเป็น
ศูนย์รวมบ่อเกิดศิลปวัฒนธรรมขนบธรรมเนียมประเพณีอันดีงามของไทยต่างๆ อีกมากมาย
ในสมัยอยุธยา มีประเพณีการบวชเรียนสำหรับชายไทยเกิดขึ้น โดยถือว่าการบวชเป็น
พระภิกษุในพระพุทธศาสนาชั่วระยะหนึ่งเป็นกิจสำคัญของชายไทยทุกคนเมื่ออายุครบ ๒๐ ปี
บริบูรณ์ ทั้งนี้เพื่อจะได้มีโอกาสศึกษาเล่าเรียนหลักพระธรรมวินัยอันเป็นคำสั่งสอนของ
พระพุทธเจ้าและนำมาประพฤติปฏิบัติในชีวิตการครองเรือนภายหลังจากพ้นระยะเวลาการครอง
เพศเป็นพระภิกษุแล้ว และเพื่อทดแทนพระคุณบิดามารดาตามที่ถือสืบๆ กันมาว่าการบวชเป็น
พระภิกษุเป็นการทดแทนคุณบิดามารดาประการหนึ่ง
ในรัชกาลพระรามาธิบดีที่ ๒ ทรงหล่อพระพุทธรูปสูงใหญ่ชื่อ พระศรีสรรเพชญ์ ด้วย
ทองคำหนัก ๕๓,๐๐๐ ชั่ง แล้วหุ้มด้วยทองคำอีก ๒๘๖ ชั่ง หรือ ๒๒,๘๘๐ บาท หลังจากสิ้น
รัชกาลพระรามาธิบดีที่ ๒ พระพุทธศาสนาก็ได้รับการอุปถัมภ์จากพระมหากษัตริย์เรื่อยมา
จนกระทั่งถึงรัชกาลของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม กษัตริย์องค์ที่ ๒๑ แห่งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งทรง
ครองราชย์ในปี พ.ศ. ๒๑๕๓ ก่อนเสวยราชสมบัติพระองค์เคยออกผนวช ทรงเป็นผู้รอบรู้ใน
พระไตรปิฎก ต่อมาเมื่อเป็นพระเจ้าแผ่นดินแล้วได้เสด็จลงพระที่นั่งจอมทองสามหลัง เพื่อสอน
พระบาลีแก่ภิกษุสามเณรทุกวัน มีพระภิกษุสามเณรไปเรียนกันจำนวนมาก ในสมัยของพระองค์
มีการส่งพระภิกษุไปเรียนที่ลังกาด้วย การพระพุทธศาสนาในสมัยกรุงศรีอยุธยานั้น โดย
ภาพรวมมุ่งแต่เรื่องการบุญการกุศล บำรุงพระสงฆ์ สร้างวัด ปูชนียสถาน ปูชนียวัตถุ พิธีกรรม
งานฉลอง และงานนมัสการ เช่นการไหว้พระธาตุ ไหว้พระพุทธบาท เป็นต้น
อยุธยาเป็นเมืองที่อุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร ดังคำกล่าวว่า ในน้ำมีปลา ใน
นามีข้าว ทั่วทั้งจังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีวัดวาอาราม ปราสาท พระราชวัง ปูชนียสถาน
และปูชนียวัตถุมากมาย จึงกล่าวได้ว่า ในสมัยอยุธยาเป็นราชธานีของไทย พระพุทธศาสนาฝ่าย
เถรวาทแบบลังกาวงศ์ยังคงเจริญรุ่งเรืองอยู่ พระมหากษัตริย์หลายพระองค์ทรงเลื่อมใสใน
พระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก มีการแต่งหนังสือเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาเป็นจำนวนมากหลาย
ฉบับหลายสำนวน เช่น มหาชาติคำหลวง กาพย์มหาชาติ นันโทปนันทสูตร พระมาลัยคำหลวง
และปุณโณวาทคำฉันท์ เป็นต้น
ในสมัยอยุธยานี้ ชาติตะวันตกเข้ามาล่าอาณานิคมในแถบเอเชีย ประเทศต่างๆ ตกเป็น
เมืองขึ้นโดยมาก แต่ไทยรอดพ้นมาได้ทั้งด้านอาณาจักรและศาสนจักรด้วยพระปรีชาสามารถของ

กษัตริย์อยุธยาในแต่ละสมัย ในปลายสมัยอยุธยธา ปรากฏว่า สังคมไทยมีความเชื่อหมกมุ่นใน
โชคลางและไสยศาสตร์มาก ซึ่งแสดงถึงความไม่สงบของเหตุการณ์บ้านเมือง ต่อมา กรุงศรี
อยุธยาก็เสียเอกราชให้แก่ประเทศพม่า ในปี พ.ศ. ๒๓๑๐
พระพุทธศาสนาในสมัยอยุธยานั้นได้รับอิทธิพลของพราหมณ์เข้ามามาก คือมีความเป็น
ฮินดูปนอยู่ค่อนข้างมาก พิธีกรรมต่างๆ ได้ปะปนพิธีของพราหมณ์เน้นความขลังความศักดิ์สิทธิ์
และอิทธิปาฏิหาริย์มีเรื่องไสยศาสตร์เข้ามาปะปนมากกว่าที่ใดๆ ราษฎรอยุธยามุ่งในเรื่องการบุญ
การกุศล สร้างวัดวาอาราม สร้างปูชนียวัตถุ บำรุงศาสนาเป็นส่วนมาก ในสมัยอยุธยาต้อง
ประสบกับภาวะสงครามกับพม่า จนเกิดภาวะวิกฤตทางศาสนาหลายครั้ง
เนื่องจากสมัยอยุธยาเป็นราชธานีนั้นมีระยะเวลาอันยาวนานถึง ๔๑๗ ปี พระมหา
กษัตริย์ผู้ครองราชย์ก็มีจำนวนถึง ๓๓ พระองค์ และแต่ละพระองค์ก็ทรงให้ความอุปถัมภ์ทำนุ
บำรุงส่งเสริมพระพุทธศาสนาเป็นอย่างดี ดังนั้น ในการนำเสนอข้อมูลเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา
สมัยอยุธยา จึงกำหนดแบ่งเป็น ๔ ยุคสมัย ดังต่อไปนี้

พระพุทธศาสนาสมัยอยุธยายุคแรก (พ.ศ. ๑๘๙๓ – ๑๙๙๑)

ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ หรือพระเจ้าอู่ทอง ภายหลังจากที่ทรงสร้าง
พระนครศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๓ แล้ว ต่อมาอีก ๓ ปี คือ พ.ศ. ๑๘๙๖ ได้ทรงสร้างวัดสำคัญ
ขึ้นวัดหนึ่งชื่อว่า วัดพุทไธศวรรย์ ณ ตำบลเวียงเหล็ก เป็นวัดแห่งแรกของอยุธยา สถานที่สร้าง
นั้นเคยเป็นที่ตั้งพลับพลาก่อนสร้างพระนคร พระพุทธเจดีย์ที่สำคัญของวัดนี้คือพระปรางค์องค์
ใหญ่ พระวิหาร พระพุทธรูปตามระเบียงคดซึ่งทำด้วยศิลา และกุฏิสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์
ซึ่งเป็นอธิบดีสงฆ์ฝ่ายคันถธุระตำแหน่งพระสังฆราชฝ่ายซ้ายในสมัยนั้น วัดพุทไธศวรรย์นี้เป็น
สถานที่ประสิทธิประสาทสรรพวิชาการพิชัยสงครามตลอดสมัยอยุธยา โดยแม่ทัพนายกอง
ส่วนมากได้รับการศึกษาอบรมจากวัดแห่งนี้ ต่อมาอีก ๔ ปี คือ พ.ศ. ๑๙๐๐ ปลายสมัยแผ่นดิน
พระองค์ได้ทรงสร้างวัดขึ้นอีกวัดหนึ่งชื่อว่า วัดเจ้าพญาไท (บางแห่งเขียนว่า วัดเจ้าพระยาไทย)
คือวัดใหญ่ชัยมงคลในปัจจุบัน ทรงสร้างถวายคณะสงฆ์ที่ไปเรียนหลักพระพุทธศาสนามาจาก
ประเทศศรีลังกา ในสำนักพระวันรัตน์ แปลว่าป่าแก้ว คณะสงฆ์คณะนี้จึงได้นามอีกอย่างหนึ่งว่า
คณะป่าแก้ว และวัดที่อยู่ก็เรียกว่าวัดป่าแก้วสืบมา คณะสงฆ์คณะนี้สนใจปฏิบัติในวิปัสสนาธุระ
เมื่อมีพุทธบริษัทเป็นคณะมากขึ้น พระเจ้าอู่ทองจึงทรงสถาปนาอธิบดีสงฆ์ฝ่ายวิปัสสนาธุระนี้เป็น
สมเด็จพระวันรัตน์ (ปัจจุบันเขียนว่า สมเด็จพระวันรัต) ตำแหน่งพระสังฆราชฝ่ายขวา ในสมัยนั้น
เรียกพระสงฆ์ว่าเจ้าไท วัดนี้จึงเรียกกันว่า วัดเจ้าพญาไท ซึ่งหมายถึงพระสังฆราชนั่นเอง

พระพุทธศาสนาสมัยอยุธยายุคที่ ๒ (พ.ศ. ๑๙๙๑ – พ.ศ. ๒๑๗๓)

ยุคนี้นับเป็นยุคที่พระพุทธศาสนาเจริญสูงสุด เริ่มที่สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
ซึ่งทรงครองราชย์ระหว่างปี พ.ศ. ๑๙๙๑-๒๐๓๑ พระองค์ทรงปกครองบ้านเมืองด้วยความสงบ
ร่มเย็น ทรงทำนุบำรุงส่งเสริมพระพุทธศาสนาอย่างต่อเนื่อง ทรงสร้างและบูรณะวัดต่างๆเป็น
จำนวนมากในปี พ.ศ. ๒๐๐๘ (บ้างว่าเมื่อ พ.ศ. ๑๙๙๘) พระองค์เสด็จผนวชเป็นเวลา ๘ เดือน มี
ข้าราชการและบรมวงศานุวงศ์ออกบวชตามมากถึง ๒,๓๘๘ คน ซึ่งเป็นประดุจดั่งการออกบวช

ของพระบรมโพธิสัตว์ทั้งหลายในอดีต และทรงให้พระราชโอรสกับพระราชนัดดาผนวชเป็น
สามเณรด้วย สันนิษฐานว่าเป็นจุดเริ่มต้นของประเพณีบวชเรียนของเจ้านายและข้าราชการ
พระองค์ทรงโปรดได้มีการประชุมราชบัณฑิตรจนาหนังสือมหาชาติคำหลวง ในปี พ.ศ. ๒๐๒๕
ข้อแตกต่างระหว่างพระพุทธศาสนาสมัยอยุธยายุคแรกกับยุคที่สองนี้แตกต่างเพราะ
ศิลปะ คือ ในยุคแรก นิยมสร้างพระปรางค์กันมาก แต่ในยุคที่สองนี้หันเปลี่ยนมาสร้างสถูปแบบ
ลอมฟางหรือแบบลังกากันมาก ในยุคแรกพระพุทธรูปมีอิทธิพลของลพบุรีและอู่ทองมาก ในยุค
นี้อิทธิพลศิลปะสุโขทัยเข้ามาแทนที่ ทั้งนี้เพราะเหตุว่าสมเด็จพระเจ้าบรมไตรโลกนาถนั้นทรงมี
พระราชมารดาเป็นเจ้าหญิงผู้มีศักดิ์ของสุโขทัย พระองค์ได้เสด็จขึ้นไปประทับที่หัวเมืองเหนือแต่
ยังทรงพระเยาว์ ทรงคุ้นเคยกับศิลปะแบบสุโขทัยมาก ครั้งเมือเสวยราชย์แล้ว ความจำเป็นทาง
การเมืองบังคับให้พระองค์ต้องเสด็จขึ้นไปประทับเมืองพิษณุโลกเป็นระยะติดต่อกันหลายปี ทั้งนี้
เพื่อรับศึกกับทางเชียงใหม่ ฝ่ายทางพระนครศรีอยุธยานั้นโปรดให้พระราชโอรสองค์ใหญ่ คือ
พระบรมราชา ปกครอง
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ทรงอุทิศพระราชวังเดิมซึ่งสร้างมาแต่ครั้งพระเจ้าอู่ทองให้
เป็นวัด แล้วย้ายพระราชวังไปติดอยู่ทางริมน้ำ วัดที่ว่านี้อยู่เขตกำแพงวัง ไม่มีเขตสังฆาวาส
สำหรับให้พระสงฆ์อยู่ มีแต่เขตพุทธาวาสอย่างวัดพระแก้ว (วัดพระศรีรัตนศาสดาราม) ใน
กรุงเทพมหานคร เรียกว่าวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ทรงหล่อรูปพระโพธิสัตว์ ๕๐๐ชาติไว้ในวัดนี้
ปัจจุบันยังเหลืออยู่สอง-สามรูป แล้วทรงนิพนธ์มหาชาติคำหลวงสำหรับใช้เทศนาตามวัด จึง
เกิดร่ายมหาชาติขึ้นครั้งแรก ความจริงประเพณีฟังเทศน์มหาชาติมีมาแต่ครั้งสุโขทัยแล้ว แต่ยัง
ไม่มีหนังสือคำเทศน์ฉบับหลวง เพิ่งจะมีขึ้นในครั้งนี้ มูลเหตุที่คนไทยนิยมฟังเทศน์มหาชาติ ก็
เพราะอิทธิพลในหนังสือมาลัยสูตร ซึ่งแสดงว่าพระศรีอริยเมตไตรย์ (พระโพธิสัตว์ที่จะมาตรัสรู้
เป็นพระพุทธเจ้าพระองค์ต่อไป) ตรัสบอกผ่านพระมาลัยเทวเถระว่า ผู้ใดปรารถนาไปเกิดทัน
ศาสนาของพระองค์ต้องฟังเทศน์มหาชาติให้จบ ๑๓ กัณฑ์ในวันเดียวกัน และบูชาด้วยธูป เทียน
ดอกบัวอย่างละพัน
สมเด็จพระบรมไตโลกนาถ ทรงมีพระราชศรัทธาเลื่อมใสในคณะสงฆ์ที่สืบเนื่องมาจาก
สำนักของพระวันรัตน์ วัดป่าแก้ว หรือวัดเจ้าพญาไท สงฆ์คณะนี้สืบเนื่องมาจากสำนักพระวันรัตน์
แห่งประเทศศรีลังกา ดังนั้น เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นไปเสวยราชย์ ณ เมืองพิษณุโลก เมื่อ พ.ศ.
๒๐๐๖ และต่อมาอีก ๒ ปี คือ เมื่อ พ.ศ. ๒๐๐๘ ทรงมีพระราชศรัทธาจะอุปสมบทใน
พระพุทธศาสนา เนื่องจากครั้งทรงพระเยาว์พระองค์ได้ทรงศึกษาขนบธรรมเนียมในสมัยสุโขทัย
เป็นอย่างดี จึงทรงทราบราชประเพณีของกษัตริย์สุโขทัยอย่างถี่ถ้วน ทรงประสงค์จะเอาอย่าง
สุโขทัยสมัยพระมหาธรรมราชาลิไททรงผนวช จึงโปรดให้พระราชโอรสเป็นหัวหน้าคณะทูตไป

นิมนต์พระมหาสวามีสังฆราชลังกามาเป็นพระอุปัชฌาย์ ทรงบูรณะวัดจุฬามณีที่พิษณุโลก
เรียบร้อยแล้วเสด็จออกผนวชพร้อมด้วยพระราชโอรส พระราชนัดดา และข้าราชบริพาร รวม
ทั้งหมด ๒,๓๘๘ รูป นับเป็นการอุปสมบทที่มีการจัดพิธีมโหฬารยิ่ง ในการนี้ พระเจ้าติโลกราช
แห่งอาณาจักรล้านนาเชียงใหม่ พระเจ้ากรุงหงสาวดีแห่งพม่า และพระเจ้ากรุงลานช้างได้ทรงแต่ง
ราชทูตส่งสมณบริขารมาถวาย เพื่อร่วมอนุโมทนาในพระราชกุศลครั้งนี้ด้วย พระองค์ทรงผนวช
อยู่ ๘ เดือน กับ ๑๕ วัน ทรงลาผนวชเพราะพระราชโอรสและข้าราชบริพารทูลให้ลาผนวชเพื่อ
ครองราชย์ต่อไป เมื่อทรงลาผนวชแล้ว ทรงได้ช้างเผือกมาสู่พระบารมี นับเป็นช้างเผือกเชือกแรก
สำหรับพระเจ้าแผ่นดินที่กล่าวถึงในสมัยอยุธยา
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงครองราชย์สมบัติอยู่ที่กรุงศรีอยุธยา ๑๕ ปี ที่พิษณุโลก
๒๕ ปี รวม ๔๐ ปี สวรรคตที่เมืองพิษณุโลก เมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๑ ขณะพระชนมายุ ๕๗ พรรษา และ
พระบรมราชา ราชโอรสองค์ใหญ่ขึ้นเสวยราชย์ เฉลิมพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราช อยู่
ในราชสมบัติเพียง ๓ ปี สวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๔ พระมหาอุปราชา ราชอนุชาได้ครองราชย์
สมบัติต่อมา เฉลิมพระนามว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒
สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ เป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ประสูติ
และทรงพระเจริญ ณ เมืองพิษณุโลก เสวยราชย์เป็นกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา เมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๔
พระองค์ได้ทรงสร้างพระสถูปแบบลังกาสูงเส้นเศษ ๒ องค์ ในวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ทรงอุทิศให้
พระบรมชนก (สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ) และพระเชษฐาธิราช (สมเด็จพระบรมราชาธิราช)
และได้ทรงหล่อพระพุทธรูปยืน หนักด้วยโลหะต่างๆ ๕ หมื่นกว่าชั่ง หล่อแล้วแผ่ทองคำหุ้มหนัก
๒๐๐ กว่าชั่ง เป็นพระยืนสูง ๘ วา พระอุระกว้าง ๑๑ ศอก พระพักตร์ยาว ๔ ศอก ใช้เวลาหล่อ
และตบแต่ง ๓ ปีจึงแล้วเสร็จ ทรงถวายพระนามว่า พระศรีสรรเพ็ชญ์ และประดิษฐานไว้ ณ
วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ นับว่าเป็นพระทององค์ใหญ่ที่สุดในโลก
สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ มีรัชสมัยอันยืดยาวที่สุดในบรรดากษัตริย์แห่งกรุงอยุธยา คือ
เสวยราชย์กว่า ๔๐ ปี บ้านเมืองสงบเรียบร้อย เศรษฐกิจก็เจริญ เป็นเหตุให้ทรงมั่งมี จนสามารถ
หล่อพระพุทธรูปทองคำขนาดใหญ่นี้ และได้รับยกย่องจาราษฎรว่า พระพันวรรษา กล่าวกันว่า
วรรณคดีพื้นบ้านเรื่องขุนช้าง-ขุนแผน น่าจะเป็นเรื่องเกิดขึ้นในรัชสมัยนี้ แต่นักกวีเอามาแต่งใน
ต้นสมัยรัตนโกสินทร์ภายหลัง ศิลปะพระเจดีย์ในสมัยนี้เราดูได้จากสถูปในวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์
สำหรับองค์พระศรีสรรเพ็ชญ์นั้นได้รับอันตรายอันเนื่องมาจากสงครามเมื่อคราวพม่าตีกรุงศรี
อยุธยาแตกครั้งที่ ๒ ใน พ.ศ. ๒๓๑๐ กล่าวกันว่า ทหารพม่าเอาไฟสุมลอกเอาทองไปหมด แต่ถึง
กระนั้น เราก็ยังหาตัวอย่างดูได้จากพระพุทธรูปใหญ่อีกองค์หนึ่งคือ พระโลกนาถ ซึ่งหล่อในสมัย
พระเจ้าบรมราชาหน่อพุทธางกูร ราชโอรสของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ พระโลกนาถนี้สูง ๕ วา

เป็นพระยืนเหมือนกัน เดิมอยู่ที่วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ แต่ปัจจุบันนี้อยู่ในวิหารมุขตะวันออก วัด
พระเชตุพนวิมลมังคลาราม กรุงเทพมหานคร หลังจากสิ้นรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ แล้ว
การพระพุทธศาสนาในสมัยอยุธยาก็อยู่ในฐานะทรงตัว ไม่เจริญรุ่งเรืองขึ้น ทั้งนี้อาจเป็นเพราะ
การสงครามและเรื่องเศรษฐกิจเป็นสาเหตุสำคัญ
สงครามนั้นนับแต่รัชสมัยของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พ.ศ. ๒๐๙๑ ถึงแผ่นดินสมเด็จ
พระนเรศวรมหาราช ซึ่งเริ่มเมื่อ พ.ศ. ๒๑๓๓ และไปสิ้นรัชกาล เมื่อ พ.ศ. ๒๑๔๘ ในช่วงระยะนี้
ไทยต้องทำศึกกับพม่าบ้าง เขมรบ้าง ถึง ๑๗ ครั้ง สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเอง ทรงสนพระทัย
แต่กับเรื่องการสงคราม การกอบกู้อิสรภาพและการรักษาชาติไทยให้พ้นจากศัตรูจนไม่สามารถจะ
ทรงแบ่งเวลามาทางพระพุทธศาสนาได้ พระองค์ไม่ทรงมีเวลาแม้แต่จะมีพระอัครมเหสี ไม่
ปรากฏว่าพระองค์ทรงมีพระโอรส-ธิดา มีแต่พระสนมที่ชื่อว่าเจ้าขรัวมณีจันทร์ นับว่าพระองค์
ทรงอุบัติมาเป็นกษัตริย์ชาตินักรบโดยแท้ แต่ถึงกระนั้น สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเมื่อชนช้าง
ชนะพระมหาอุปราชแห่งพม่าแล้ว ได้ทรงสร้างพระเจดีย์ใหญ่ฉลองเป็นที่ระลึกในชัยชนะครั้งนั้น
ไว้ที่วัดเจ้าพญาไท เป็นพระเจดีย์แบบทรงลังกาสูงเส้นเศษ ทรงได้แบบอย่างจากการที่พระเจ้า
ทุฏฐคามินีอภัยแห่งลังกาชนช้างชนะพระยาเอฬารทมิฬแล้วสร้างพระสถูปใหญ่ฉลองชัย
เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชสวรรคตแล้ว พระราชอนุชาได้เสวยราชย์เฉลิมพระนาม
ว่า สมเด็จพระเอกาทศรถ สืบลำดับมา เมื่อถวายพระเพลิงพระเชษฐาธิราชแล้ว พระองค์ได้
ทรงสร้างวัดวรเชษฐาราม ขึ้นในที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพพระเชษฐาธิราชเพื่ออนุสรณ์ถึง
สมเด็จพระนเรศวรมหาราช นอกจากนี้ได้ทรงสร้างพระพุทธรูปสนองพระองค์พระนเรศวร
เพราะในเวลานั้นยังไม่นิยมการปั้นหรือหล่อพระบรมรูปไว้สักการบูชาเหมือนอย่างสมัยปัจจุบันนี้
จึงต้องสร้างพระพุทธรูปแทนพระองค์ไว้ให้คนสักการบูชา ผลที่ได้จากพระวีรกรรมของสมเด็จ
พระเรศวรมหาราชและพระอนุชาทั้งสองนี้ได้คุ้มครองเมืองไทยให้ปลอดจากศึกพม่าตั้งหลายร้อย
ปี เมื่อสมเด็จพระเอกาทศรถสวรรคต พระโอรสได้เสวยราชย์ต่อมา
การพระพุทธศาสนาในสมัยกรุงศรีอยุธยามาเจริญกระเตื้องขึ้นอีกครั้งหนึ่งในรัชสมัย
สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ซึ่งทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๒๑๖๓-๒๑๗๑ รวม ๘ ปี (ตามพระมติ
ของสมเด็จพระยาดำรงราชานุภาพพ แต่บางแห่งว่า ทรงครองราชย์ ๒๕ ปี ซึ่งเป็นหลักฐานทาง
พงศาวดารที่แต่งขึ้นในสมัยต้นรัตนโกสินทร์)
พระเจ้าทรงธรรมนี้ตามพระราชประวัติ ทรงเป็นพระราชโอรสองค์หนึ่งของสมเด็จพระ
เอกาทศรถ ซึ่งประสูติจากพระสนม พระนามเดิมว่า พระศรีสิงห์ ทรงผนวชอยู่ ๘ พรรษา แล้ว
ทรงปริวรรตเพศ (สึกา) ออกมาเสวยราชสมบัติต่อจากพระศรีเสาวภาคย์ วิธีการที่พระศรีสิงห์ทรง
สึกจากพระมาครองราชสมบัติเป็นกษัตริย์แห่งอยุธยาพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม นั้นยัง

พระพุทธศาสนาสมัยอยุธยายุคที่ ๓ (พ.ศ. ๒๑๗๓ – พ.ศ. ๒๒๓๑)

เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ของอยุธยาในช่วงนี้ เมื่อสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมสวรรคต
แล้วได้ผ่านรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง สมเด็จเจ้าฟ้าชัย และสมเด็จพระศรีสุธรรมราชา
ทั้งหมดนี้เป็นระยะเวลา ๒๖ ปี เจ้าฟ้าชัยครองราชย์เพียงปีเดียว ส่วนพระศรีสุธรรมราชา
ครองราชย์เพียง ๓ เดือนเท่านั้นก็ถูกจับไปสำเร็จโทษที่วัดโคกพระยา และก็มารัชสมัยแห่ง
พระมหากษัตริย์ผู้ทรงมีพระนามยิ่งใหญ่ที่สุดในศตวรรษนี้ นั่นคือ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงเป็นพระราชโอรสพระองค์หนึ่งของพระเจ้าปราสาทอง
เมื่อประสูติทรงแกว่งพระกรขวักไขว่ไปมา จนพวกคนทั้งหลายเห็นเป็นสี่กร จึงขนานพระนามว่า
พระนารายณ์ ทรงครองราชย์ระหว่างปี พ.ศ. ๒๑๙๙ – ๒๒๓๑ พระองค์ทรงมีบทบาทอย่าง
มากทั้งต่อฝ่ายอาณาจักรและศาสนจักร (พระพุทธศาสนา) ทรงส่งเสริมพระพุทธศาสนาอย่างแรง
กล้า ทรงเอาพระทัยใส่กิจพระศาสนา เสด็จทรงบาตรทุกวัน แต่ก็ทรงให้เสรีภาพประชาชนใน
การเลือกนับถือศาสนา และยังออกพระราชกฤษฎีกาอนุญาตให้ประชาชนนับถือศาสนาต่างๆ ได้
นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงอุปถัมภ์ศาสนาอื่นๆ อีกด้วย โดยเฉพาะศาสนาคริสต์ที่มาจากยุโรป
เช่น โปรดให้สร้างวัดเซนต์โยเซพ ที่สถิตของสังฆนายกที่อยุธยา เป็นต้น ทั้งนี้ เนื่องจากว่า
ครั้งหนึ่ง (ปี พ.ศ. ๒๒๒๘) พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ แห่งฝรั่งเศส ส่งพระราชสาส์นมาถึง
พระองค์มีใจความว่า “พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสขอชักชวนพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาให้มาร่วมแผ่นดิน
เดียวกัน โดยขอให้พระองค์เปลี่ยนศาสนามานับถือคริสตศาสนาเดียวกับฝรั่งเศส” พระองค์ทรง
ขอบพระทัยพระเจ้าฝรั่งเศสหนักหนาที่มีความสนิทเสน่หาในพระองค์ แต่ทรงประหลาดใจว่า

“เหตุใด พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจึงมาก้าวก่ายกับฤทธิ์อำนาจของพระผู้เป็นเจ้า เพราะการที่มี
ศาสนาต่างๆ ในโลกนี้ ไม่ใช่เป็นความประสงค์ของพระผู้เป็นเจ้าหรอกหรือ พระองค์จึงปล่อย
ให้มีไปดั่งนั้น มิได้บันดาลให้มีเพียงศาสนาเดียว เมื่อพระผู้เป็นเจ้ามีฤทธิ์มากในเวลานี้ พระองค์
คงปรารถนาให้ตัวเรานับถือพุทธศาสนาไปก่อน เพราะฉะนั้นเราจึงจะรอคอยพระกรุณาของ
พระองค์ บันดาลให้เราเลื่อมใสในคริสต์ศาสนาในวันใด เราก็จะเข้ารีตในวันนั้น จึงขอฝากชะตา
กรรมของเราและกรุงศรีอยุธยาสุดแต่พระเจ้าจะบันดาลเถิด” ดังนี้แล้ว พระองค์ทรงโปรดให้มี
พระราชโองการประกาศว่า ให้คนไทยนับถือศาสนาได้ตามชอบใจ แล้วพระราชทานที่ดินให้
สร้างโบสถ์คริสต์ใหม่ ทั้งนี้เพื่อไม่ให้ทูตฝรั่งเศสผิดหวังมากเกินไป สมัยนั้น มีคนไทยบางส่วนหัน
ไปเข้ารีตนับถือคริสต์ศาสนา แต่ก็เพียงน้อยนิด แม้กาลเวลาผ่านมา ๓ ร้อยกว่าปีจนถึงปัจจุบัน
คริสต์ศาสนิกชนในประเทศไทยก็ยังมีจำนวนน้อยเมื่อเทียบกับพุทธศาสนิกชนคนไทย กุศโลบาย
ของพระนารายณ์มหาราชนี้นับเป็นการเสียน้อยเพื่อรักษาส่วนใหญ่เอาไว้ กล่าวในทางตรงกันข้าม
ถ้าพระองค์ทรงเปลี่ยนไปนับถือคริสตศาสนาเสียแล้ว อาจเป็นไปได้ว่า ในยุคนั้นและยุคต่อมา
ชาวไทยโดยส่วนใหญ่ก็คงจะเปลี่ยนไปนับถือคริสตศาสนาตามพระองค์ ปัจจุบันชาวพุทธอาจจะ
เป็นชนกลุ่มน้อยในท่ามกลางคริสต์ศาสนิกชนที่เป็นชนกลุ่มใหญ่ในประเทศไทยก็เป็นไปได้
อนึ่ง ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนี้ ได้เกิดวรรณคดีทางพระพุทธศาสนาขึ้น
หลายเรื่อง กล่าวเฉพาะที่สำคัญ เช่น นันโทปนันทสูตร พระมาลัยคำหลวง ปุณโณวาทคำ
ฉันท์ และพระราชปุจฉาถามคณะสงฆ์ เป็นต้น
เนื่องจากสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงมีคุณูปการต่อพระพุทธศาสนาในประเทศไทย
อย่างยิ่งใหญ่ โดยทรงอุปถัมภ์คุ้มครองให้พระพุทธศาสนาอยู่รอดปลอดพ้นจากภัยภายนอกคือ
การบ่อนเบียนทำลายของศาสนาอื่น ดังนั้น จึงขอนำพระราชประวัติของพระองค์และเหตุการณ์ที่
เกี่ยวกับการอุปถัมภ์คุ้มครองพระพุทธศาสนาในรัชสมัยของพระองค์มาเสนอไว้โดยพิสดาร ซึ่ง
ข้อมูลในการนำเสนอได้คัดมาจากสำนวนถ้อยคำที่ท่านอาจารย์เสถียร โพธินันทะ เล่าไว้ใน
หนังสือ “ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ฉบับมุขปาฐะ ภาค ๒” ดังต่อไปนี้
พระราชประวัติการขึ้นครองราชย์ : สมเด็จพระนารายณ์ เป็นพระโอรสของพระเจ้า
ปราสาททองที่เกิดจากจอมมารดา มิได้ประสูติแต่พระราชินี ต่อมาได้ร่วมมือพระเจ้าอา สำเร็จ
โทษพระเชษฐา (สมเด็จเจ้าฟ้าชัย) แล้วก็ยกพระเจ้าอาขึ้นเป็นกษัตริย์นามว่า พระศรีสุธรรมราชา
แต่กษัตริย์พระองค์นี้มีนิสัยกักขฬะหยาบช้า จนถึงกับพระเจ้าปราสาททองลั่นพระโอษฐ์ว่า “น้อง
เราคนนี้ไม่สมควรตั้งให้เป็นใหญ่จะเป็นภัยแก่แผ่นดิน” ก็เป็นจริงดังว่า พระเจ้าอาพระองค์นี้มีจิต
ปฏิพัทธ์ในพระเจ้าหลานเธอพระราชกัลยาณี ซึ่งเป็นพระกนิษฐาของเจ้าฟ้านารายณ์ เข้าไปหมาย
ปลุกปล้ำ แต่พระราชกัลยาณีหนีได้ทันท่วงที บรรดาพระสนมจึงหาอุบายซ่อนพระราชกัลยาณี

ไว้ในตู้หนังสือแล้วแบกออกไปยังวังหน้า พระราชกัลยาณีไปทูลฟ้องพระนารายณ์ อากับหลาน
จึงทำสงครามกันขึ้น ผลก็คือ อาถูกจับสำเร็จโทษไป รัชสมัยพระนารายณ์มีเวลายืนยาว
ประมาณ ๒๐ กว่าปี มีเรื่องสำคัญที่เกิดขึ้นโดยลำดับดังนี้

ความสัมพันธ์กับประเทศในยุโรป

ในเวลานั้นพวกโปรตุเกส เนเธอร์แลนด์ อังกฤษ

และฝรั่งเศส กำลังออกแสวงหาอาณาจักรนิคมในเอเชีย โปรตุเกสและเนเธอร์แลนด์กำลังแย่งชิง
กันเป็นเจ้าของหมู่เกาะอินโดนีเซีย ส่วนอังกฤษกับฝรั่งเศสกำลังแย่งอำนาจกันเป็นใหญ่ในอินเดีย
สำหรับไทยนั้นปลอดภัยจากการถูกล่าอาณานิคม เพราะไทยมีเอกภาพทางการเมืองมั่นคง และ
เพราะการดำเนินวิเทโศบายบางอย่างของไทย ในสมัยนี้การค้าขายของไทยกว้างขวางออกไป
มาก เมืองสินค้าของไทย คือเมืองนครศรีธรรมราช เมืองตะนาวศรี และมะริด ได้มีเรือหลวง
ส่งสินค้าออกไปขายในอินเดีย สินค้าที่ว่าคือ ช้าง ข้าว ไม้สัก และเครื่องเทศ เกิดมีปัญหาแย่ง
การค้าขายกันขึ้นในระหว่างไทยกับเนเธอร์แลนด์และอังกฤษ ทางฝ่ายตะวันออก เรือสินค้าได้
เดินทางไปถึงญี่ปุ่น กรณีพิพาทกับอังกฤษและฮอลันดาก็เกี่ยวกับการแย่งผลประโยชน์ทางการค้า
ไทยได้ประกาศสงครามกับบริษัทอีสต์อินเดียของอังกฤษ อังกฤษได้ส่งเรือรบมายิงเมืองมะริด
ตะนาวศรีของไทย แล้วยกพลขึ้นยึดเมืองไว้ แต่แล้วก็ถูกไทยขับไล่พร้อมกับปล่อยแพไฟไปเผา
เรืออังกฤษ ส่วนฮอลันดาเวลานั้นมีอำนาจอยู่ในเมืองปัตตาเวียในชวา ได้ยกเรือรบมาเตรียมจะตี
ไทยทางเมืองนครศรีธรรมราช แต่ถูกไทยขับไล่ มีข้อที่น่าสังเกตว่า ทั้งอังกฤษและฮอลันดามามี
เมืองขึ้นในเอเซียนั้น ชั้นแรกเป็นพวกพ่อค้า ทำการรบพุ่งล่าอาณานิคมในนามของกษัตริย์
ภายหลังจึงโอนไปให้รัฐบาลในประเทศนั้นรับงานล่าอาณานิคมต่อไป
แต่เหตุไรไทยในสมัยกรุงศรีอยุธยาจึงรอดจากการถูกล่าเป็นอาณานิคมไปได้ นี่ก็เพราะ
เอกภาพทางการเมืองของไทยนั้นเองได้ช่วยไทยเอาไว้ คือ ไทยมิได้แบ่งแยกเป็นรัฐเล็กรัฐน้อย
รบพุ่งกันเองอย่างในชวา อินเดีย ลังกา พวกล่าอาณานิคมไปประสบช่องเข้าก็ช่วยสนับสนุนฝ่าย
ใดฝ่ายหนึ่ง เสร็จแล้วก็เรียกร้องเอาผลประโยชน์มีดินแดนเป็นต้น เมื่อไม่ได้จึงเข้ายึดบ้านเมือง
เขาทีเดียว สภาพเช่นนี้ไทยไม่มี อย่างไรก็ตาม สมเด็จพระนารายณ์ก็ต้องดำเนินวิเทโศบาย
อาศัยกำลังชาวยุโรปไว้ดุลย์อำนาจชาวยุโรปด้วยกัน และชาตินั้นคือฝรั่งเศส เพราะเป็นศัตรูกับ
อังกฤษ และฮอลันดาในเรื่องลัทธิศาสนาคือฝรั่งเศสนับถือนิกายโรมันคาธอลิค พระเจ้าหลุยส์
ทรงธรรม พระองค์เป็นศาสนูปถัมภ์ของนิกายนี้กดขี่ในนิกายอื่น อังกฤษกับฮอลันดานับถือนิกาย
โปรเตสแตนต์นิกายคาลวินในกลุ่มนิกายเชิร์ชออฟอิงแลนด์ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อโรมันคาธอลิก
อย่างแรง อังกฤษกับฝรั่งเศสจึงขัดแย้งกันในเรื่องผลประโยชน์ในอินเดีย พระเจ้าหลุยส์เองก็
ปรารถนาแสวงหาพันธมิตรในตะวันออกไว้ เพระฉะนั้น สัมพันธไมตรีระหว่างไทยกับฝรั่งเศสจึง
มีขึ้น

อาทิเช่น ดามากัสกา ตริโปลิ อินเดีย สุมาตรา แล้วติดตามเรือสินค้าอังกฤษเข้าสู่กรุงศรีอยุธยา
ทำงานในบริษัทอีสต์อินเดีย ฟอลคอนมาอยู่กรุงศรีอยุธยาได้ไม่ถึง ๒ ปีก็พูดไทยคล่อง สาเหตุที่
ได้รับราชการ ก็เพราะเป็นผู้คิดบัญชีทวงหนี้หลวงจากพ่อค้ามุสลิม พวกนี้ทีแรกตั้งตนเป็นเจ้าหนี้
กรมพระคลังสินค้า แต่แล้วโดยความสามารถของนายฟอลคอน กลับคิดบัญชีย้อนหลัง ปรากฏว่า
เจ้าหนี้กลับเป็นลูกหนี้กรมพระคลังเสียอีก ด้วยความชอบครั้งนี้เจ้าพระยาพระคลังจึงแนะนำตัว
นายฟอลคอนต่อสมเด็จพระนารายณ์ เขาจึงได้รับบรรดาศักดิ์เป็นออกหลวง ได้ทำงานในกรม
พระคลังพร้อมทั้งทำหน้าที่เป็นประหนึ่งเสนาบดีต่างประเทศจนกระทั่งได้เป็นออกญา ฟอลคอน
อาจจะซื่อสัตย์ในสมเด็จพระนารายณ์เป็นการส่วนตัว แต่กับชาติไทยแล้วคนผู้นี้ได้วางแผนการ
ร่วมมือกับพวกฝรั่งเศสที่จะเอาเมืองไทยเป็นเมืองขึ้น แต่เดิม เยรากีนับถือนิกายโปรเตสแตนต์
แต่เพื่ออาศัยอิทธิพลฝรั่งเศสก็เปลี่ยนเป็นโรมันคาธอลิค พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ได้พระราชทาน
ฐานันดรศักดิ์แก่ฟอลคอน พร้อมทั้งอิสริยาภรณ์ริบองออนเนอร์ และให้สัญญาว่าถ้าเอา
เมืองไทยเป็นเมืองขึ้นได้แล้ว ก็ให้กลับไปรับราชการในปารีสเลยทีเดียว แผนการเอาเมืองไทย
เป็นเมืองขึ้น มีดังนี้
๑. ให้พยายามทำลายอิทธพลพุทธศาสนา โดยส่งบาทหลวงเข้ามาเมืองไทยจำนวนมาก
โดยมีสาส์นฝากฝังจากโป๊ปอินโนเซนถึงสมเด็จพระนารายณ์โดยตรงให้ช่วยคุ้มครองโรมันคาธอลิค
ในเมืองไทย เมื่อมีผู้นับถือคริสตศาสนามาก พวกเหล่านี้จะเป็นกำลังพร้อมที่จะขายชาติไทยได้
๒. ให้เกลี้ยกล่อมสมเด็จพระนารายณ์เข้ารีต ถ้าทำไม่สำเร็จ ให้พยายามเกลี้ยกล่อม
เจ้านายในราชวงศ์ชั้นสูงหรือขุนนางผู้มีอิทธิพลสูงเข้ารีตให้จงได้ สิ่งแลกเปลี่ยนคือตำแหน่งอันสูง
ทางการเมือง เมื่อพวกฝรั่งเศสเข้ายึดครองเมืองไทยแล้ว
๓. ส่งกำลังทหารเข้ามาเมืองไทย ให้ยึดป้อมสำคัญๆ เอาไว้ แผนการทั้งสามขั้นนี้ปรากฏ
ผล คือ
ข้อแรก พวกบาทหลวงเข้ามาอาศัยในกรุงศรีอยุธยาจำนวนมากยิ่งกว่าเมืองใดๆ ใน
ตะวันออก แต่ผู้เลื่อมใสคริสตศาสนามีแต่พวกเชลย พวกทาส พวกคนป่าคนดง เช่นพวกกะเหรี่ยง
พวกข่า คนไทยที่มาเข้ารีตส่วนใหญ่ก็พวกยากจน ไม่ปรากฏที่คนชั้นกลางหรือชั้นสูงเลื่อมใส
นักเรียนไทยชุดแรกที่ไปเรียนยุโรป เป็นนักเรียนที่ส่งไปโดยทุนพวกบาทหลวงในสมัยนี้ เพราะ
ฉะนั้นแผนการข้อหนึ่งล้มเหลว กลับสร้างปฏิกิริยาให้คนไทยซึ่งเป็นชาตินิยมรังเกียจศาสนา
คริสต์มากขึ้น เพราะพวกบาทหลวงชอบยุยงให้พวกเข้ารีตเลิกประพฤติตามวัฒนธรรมไทย ยก
ตัวอย่างเช่นในงานพระราชพิธีนี้คือน้ำพิพัฒน์สัตยา พวกเข้ารีตไม่ยอมถือน้ำ อ้างว่าผิดธรรมเนียม
ในไบเบิล พวกเหล่านี้ทางการของไทยก็ตั้งข้อกล่าวหาว่าเป้นพวกกบฏ ถูกจับไปเฆี่ยนตี ใส่คุก

จนกระทั่งหัวหน้าบาทหลวง ต้องถวายฎีกากับสมเด็จพระนารายณ์ให้ปลดปล่อยออกมา
พฤติกรรมของพวกเข้ารีตที่กีดขวางวัฒนธรรมฝ่ายโบราณต่างๆ รวมทั้งพวกบาทหลวงชอบ
ประกาศศาสนาด้วยวิธียกตนข่มท่านทุกครั้งทุกหน ยิ่งทำให้คนไทยที่เป็นชาตินิยมหมดความไว้
วางไจพวกเหล่านี้อย่างเด็ดขาด
สำหรับข้อ ๒ พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ได้ส่งราชทูตพิเศษชื่อเชวาเลียร์ เดอ โชมองต์ พร้อม
กับคณะบาทหลวงพิเศษสำหรับทำหน้าที่โปรดศีลให้สมเด็จพระนารายณ์เมื่อเข้ารีตแล้ว เข้ามา
กรุงศรีอยุธยาในปี พ.ศ. ๒๒๒๙ มีหน้าที่เกลี้ยกล่อมในหลวงให้เข้ารีตโดยเฉพาะ เมื่อมาถึงพระ
นคร ออกญาวิชาเยนทร์และหัวหน้าบาทหลวงเดอเมโตรู้ข่าว ได้รีบไปห้ามปรามทูตฝรั่งเศสมิให้
ทำการรวดเร็วนัก เพราะสมเด็จพระนารายณ์ยังมีพระทัยมั่นคงในพุทธศาสนาอยู่มาก เมื่อเร็วๆ นี้
พระองค์ยังโปรดให้หล่อพระพุทธรูปทองคำสูง ๔ ศอกเศษองค์หนึ่ง สูง ๒ ศอกเศษองค์หนึ่งถวาย
พระนามว่าพระบรมไตรโลกนาถและพระบรมตรีภพนาถ เสด็จออกทรงบาตรทุกวัน เพราะฉะนั้น
การกราบทูลให้ทรงเข้ารีตอย่างอาจหาญเกินไป อาจจะมีผลร้าย แต่ทูตฝรั่งเศสคัดค้านความเห็นนี้
และถวายพระราชสาส์นเรื่องชวนเข้ารีตจนได้
ออกญาวิชาเยนทร์ซึ่งทำหน้าที่เป็นล่าม ก่อนจะแปลพระราชสาส์นฉบับนี้ ไดกราบทูล
ขอพระราชทานอภัย ใจความราชสาส์ฉบับนี้ซึ่งมีใจความว่า “พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสขอชักชวนพระ
เจ้ากรุงศรีอยุธยาให้มาร่วมแผ่นดินเดียวกัน โดยของให้พระองค์เปลี่ยนศาสนามาถือศาสนา
เดียวกับฝรั่งเศส เพราะศาสนาที่เที่ยงแท้มีศาสนาเดียวในโลก คือสาสนาของพระผู้เป็นเจ้าองค์
เดียว ถ้าฝ่ายกรุงศรีอยุธยามานับถือในพระผู้เป็นเจ้าองค์เดียวนี้ พระองค์เป็นผู้มีฤทธิ์อำนาจก็จะ
บันดาลให้กรุงศรีอยุธยารุ่งเรืองเหมือนฝรั่งเศส”
สมเด็จพระนารายณ์เมื่อสดับพระราชสาส์นนั้นแล้วตรัสถามออกญาวิชาเยนทร์ว่า “ใคร
เป็นผู้ไปทูลพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสว่าเราจะนับถือคริสต์ศาสนา”
ออกญาทูลว่า “บรรดาชาวฝรั่งเศสในพระนครนี้ได้เห็นพระองค์พระราชทานความ
อุปถัมภ์ต่างๆ แก่คริสต์ศาสนามาก จึงได้เลื่องลือออกไปถึงฝรั่งเศส ประกอบทั้งเห็นพระราชทูต
เปอร์เซียมาถวายคัมภีร์โกหร่านแก่พระองค์ จึงเห็นว่าถ้าไม่รีบกราบทูลให้เข้ารีตเสียก่อน พวก
ทูตเปอร์เซียก็คงกราบทูลให้พระองค์นับถือมหมัด(อิสลาม)”
สมเด็จพระนารายณ์ทรงพระสรวลแล้วรับสั่งใจความว่า“ถึงอย่างไร พระองค์ก็จะเลื่อมใส
ศาสนามหมัดไม่ได้ ทรงขอบพระทัยพระเจ้าฝรั่งเศสนักหนาที่มีความสนิทเสน่หาในพระองค์ แต่
การที่จะเปลี่ยนศาสนาที่เคยนับถือมาเป็นเวลา ๒๒๒๙ ปีแล้ว ไม่ใช่เป็นของง่ายๆ ก่อนอื่นขอให้
พวกบาทหลวงทำให้ราษฎรของพระองค์เข้ารีตให้หมดก่อน แล้วพระองค์จะเข้ารีตตามภายหลัง”
อีประการหนึ่งทรงหลากพระทัยนักหนาว่า “เหตุใดพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจึงมาก้าวก่ายกับฤทธิ์

อำนาจของพระผู้เป็นเจ้า เพราะการที่มีศาสนาต่างๆ ในโลกนี้ ไม่ใช่เป็นความประสงค์ของพระ
ผู้เป็นเจ้าหรอกหรือ พระองค์จึงปล่อยให้มีไปดั่งนั้น มิไดบันดาลให้มีเพียงศาสนาเดียว เมื่อพระ
ผู้เป็นเจ้ามีฤทธิ์มากในเวลานี้ พระองค์คงปรารถนาให้ตัวเรานับถือพุทธศาสนาไปก่อน เพราะ
ฉะนั้นเราจึงจะรอคอยพระกรุณาของพระองค์ บันดาลให้เราเลื่อมใสคริสตศาสนในวันใด เราก็
จะเข้ารีตในวันนั้น เราจึงขอฝากชะตากรรมของเราและกรุงศรีอยุธยาสุดแต่พระผู้เป็นเจ้าจะ
บันดาลเถิด ขอพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสสหายเราอย่างทรงเสียพระทัยเลย”
ด้วยลิ้นการทูตชั้นสูงอย่างนี้ ปัญหาเรื่องการเปลี่ยนศาสนาก็เลิกไป แต่ราชทูตฝรั่งเศสกับ
ออกญาวิชาเยนทร์ก็กลายเป็นขมิ้นกับปูนขึ้นมา ต่างคนต่างฟ้องร้องอีกฝ่ายหนึ่งทรยศไปยัง
รัฐบาลฝรั่งเศส สมเด็จพระนารายณ์ทรงเอาใจทูตฝรั่งเศสไม่ให้ผิดหวังมากไป โปรดให้มีพระราช
โองการประกาศว่าให้คนไทยนับถือศาสนาได้ตามชอบใจ แล้วพระราชทานที่ดินให้สร้างโบสถ์
คริสตังใหม่ พระราชทานทรัพย์ให้โรงเรียนคริสต์ศาสนา
สำหรับแผนการข้อ ๓ ฝรั่งเศสได้ส่งทหาร ๑ กรมมาเมืองไทย อ้างว่าจะช่วยไทยรบ
อังกฤษ ทหารกลุ่มนี้ผู้บังคับบัญชาคือนายพลเดฟา ความจริงนั้นเป็นแผนการสำหรับยึดราช
บัลลังก์ ทหารกรมนี้มาถึงเมืองไทยเหลือราวครึ่งหนึ่ง นอกนั้นตายในระหว่างทางบ้าง กลับไป
บ้านบ้าง รัฐบาลไทยชักไม่ไว้วางใจ จึงไม่ยอมให้มาพักอยู่ในพระนคร ได้ส่งกำลังส่วนหนึ่ง
ออกไปเมืองมะริดและตานาวศรี คงเหลือทหาร ๔๐๐ คน ให้อยู่รักษาป้อมเมืองธนบุรี
นายทหารคนหนึ่งในกรมทหารฝรั่งเศสนี้ ได้รับบรรดาศักดิ์เป็นออกพระศักดิ์สงคราม คนผู้นี้
เป็นศัตรูอย่างร้างแรงกับออกญาวิชาเยนทร์ ต่างฝ่ายต่างได้เขียนบันทึกเปิดโปงความชั่วร้ายซึ่ง
กันและกัน ทำให้เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ไทยในยุคนั้น และรู้ความคิดของพวก
คาธอลิคที่จะยึดครองเมืองไทย จากจดหมายเหตุบันทึกเหล่านี้ ออกพระศักดิ์สงครามเรียก
วิชาเยนทร์ว่า อ้ายผู้ร้ายขี้โกง ฝ่ายวิชาเยนทร์เรียกคุณพระผู้นี้ว่า คนโง่บัดซบทรยศเก่ง
แผนการสำคัญของฝ่ายคาธอลิคได้บรรลุผลสำเร็จขึ้นหนึ่ง คือได้พระปิยะ ซึ่งเป็นโอรส
เลี้ยงของสมเด็จพระนารายณ์มาเป็นสาวก พระปิยะผู้นี้เป็นลูกจีน ต่อมาได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็ก
สมเด็จพระนารายณ์ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงในฐานะพระโอรส พระปิยะได้เปลี่ยนศาสนามาถือ
คาธอลิค และเป็นบุคคลที่พวกนี้หวังกันว่าจะยกขึ้นเสวยราชย์เมื่อสิ้นรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์
แล้ว เพราะสมเด็จพระนารายณ์มีแต่พระราชธิดา ไม่มีพระราชโอรสเลย พระราชธิดานั้นทรง
กรมเป็นกรมหลวงโยธาเทพ สมเด็จพระนารายณ์ทรงมีพระอนุชาองค์หนึ่งคือ เจ้าฟ้าอภัยทศ ก็
ปราศจากอิทธิพลใดๆ เพราะฉะนั้นความมุ่งหวังของพวกคาธอลิคอยู่ที่พระปิยะ แต่เป็นคราว
เคราะห์ดีของเมืองไทยที่มีคณะรักชาติชิงทำการปฏิวัติเสียก่อน

แผนการขั้นต่อไป คือลวงออกญาวิชาเยนทร์มาประหารชีวิตแล้วลวงเจ้าฟ้าอภัยทศจาก
กรุงศรีอยุธยาว่า พระเจ้าอยู่หัวจะมอบราชสมบัติให้ เมื่อเจ้าฟ้าองค์นั้นมาถึงเมืองลพบุรีก็ถูกจับ
ประหารชีวิต สำหรับพระปิยะนั้นหลวงสรศักดิ์ให้พนักงานชาวที่ผลักตกกำแพงแก้วลงมา แล้ว
ประหารชีวิต สมเด็จพระนารายณ์ได้ทรงรู้เห็นเหตุการณ์นี้ระแคะระคาย แต่เป็นเวลาประชวร
หนักมากแล้ว จึงได้แต่แช่งพ่อลูก ๒ คนบนที่บรรทมเท่านั้นจนสวรรคตสิ้นพระชนม์ไป ก่อนหน้า
จะสวรรคตพระองค์ได้อุทิศพระราชวังลพบุรีให้เป็นวิสุงคามสีมา ให้พระสงฆ์จัดการอุปสมบท
พวกมหาดเล็กชาวที่ เพื่อให้พ้นอันตรายจากพวกหลวงสรศักดิ์ เพราะฉะนั้นในสมัยรัชกาลที่ ๔
เสด็จขึ้นไปประทับที่วังลพบุรี จึงโปรดให้ทำผาติกรรมสร้างวัดขึ้นใหม่อีกวัดหนึ่งชดใช้

พระพุทธศาสนาสมัยอยุธยายุคปลาย (พ.ศ. ๒๒๗๕ – พ.ศ. ๒๓๑๐)

เหตุการณ์สำคัญที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนาในยุคนี้ก็หนักไปในด้านที่เป็นการก่อสร้างและ
ความเชื่อถือในทางโหราศาสตร์ เช่น พระเพทราชาก่อนจะเป็นกษัตริย์ได้รับคำทำนายจากพระ
อาจารย์วัดพระยาแมนว่า จะมีบุญญาธิการถึงเศวตฉัตร เมื่อทรงได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินแล้ว ก็ทรง
ยกย่องพระอาจารย์วัดพระยาแมนให้เป็นพระราชาคณะที่ พระศรีสัจจญาณมุนี
สำหรับงานก่อสร้างที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา ก็มีการสร้างพระพุทธรูป การสร้างวัด
การบูรณะซ่อมแซมมณฑป ตลอดถึงการหล่อพระพุทธรูปไสยาสน์ และมีกาต่อสู้แย่งราชสมบัติกัน
โดยมีเจ้านายบรมวงศานุวงศ์หนีราชภัยเข้าไปบวชในพระพุทธศาสนาอีกด้วย
พระมหากษัตริย์ที่ทรงมีบทบาทมากและทรงถวายความอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาอย่าง
เป็นรูปธรรมชัดเจนในยุคนี้ ได้แก่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (บางแห่งเขียนว่า บรมโกษฐ์)
พระองค์ทรงเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าเสือ มีพระเชษฐาองค์หนึ่ง คือ พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ
ทรงครองราชย์ ระหว่าง พ.ศ. ๒๒๗๕ ถึง พ.ศ. ๒๓๑๐ เป็นเวลา ๒๖ ปี ในพระราชพงศาวดาร
กล่าวว่า พระองค์ทรงเป็นกษัตริย์ที่มีพระกมลสันดานต่างจากพระบิดาและพระเชษฐาธิราช คือ
ทรงมีพระเมตตากรุณาและประพฤติพระองค์อยู่ในสุจริตธรรม
พระราชกรณียกิจของพระองค์ในด้านการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา กล่าวเฉพาะที่เด่นชัด
คือ พระองค์ได้ทรงกำหนดให้การบวชเรียนในพระพุทธศาสนาเป็นประเพณีที่ชาวพุทธควรปฏิบัติ
สืบต่อกันมาให้ถึงอนุชนยุคหลัง ถึงกับทรงกำหนดให้ผู้ที่จะเป็นขุนนาง มียศถาบรรดาศักดิ์ต้อง
เป็นผู้ที่ผ่านการบวชเรียนมาเท่านั้น จึงจะทรงแต่งตั้งตำแหน่งหน้าที่ให้
ในรัชสมัยพระเจ้าบรมโกศนี้ เป็นสมัยที่มีการบำรุงศิลปะเป็นพิเศษ กล่าวคือ พระองค์
ได้ทรงบูรณะวัดวาอารามใหญ่น้อยทั้งในพระนครและหัวเมืองจำนวนมาก เช่น ในพระนคร โปรด

ให้กรมขุนเสนาพิทักษ์ซึ่งเป็นพระมหาอุปราชและเป็นเชษฐโอรสที่ประสูติแต่พระอัครมเหสีเป็น
แม่งานบูรณะวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ วัดพระราม สำหรับวัดภูเขาทองนั้น พระองค์ได้สถาปนา
พระเจดีย์ใหญ่แบบไทยแท้ คือพระเจดีย์ที่เรียกว่าแบบย่อไม้สิบสอง นอกจากนี้ ยังทรงบูรณะ
วัดพระแท่นศิลาอาสน์ เมืองอุตรดิตถ์ (ทุ่งยั้ง) วัดมหาธาตุเมืองลพบุรี พิษณุโลก ชัยนาท
สุพรรณบุรี จังหวัดเพชรบุรี ราชบุรี บานประตูวิหารวัดมหาธาตุ พิษณุโลก บานประตูวิหาร
วัดพระแท่น อุตรดิตถ์ เป็นศิลปะสลักไม้ ศิลปะมุขที่งดงามที่สุดในสมัยพระองค์
ในสมัยพระเจ้าบรมโกศ มีกวีในทางพระศาสนาที่มีชื่อเสียงอยู่มาก เช่น พระมหานาค
วัดท่าทราย ได้นิพนธ์เรื่องปุณโณวาทคำฉันท์ และยอเกียรติพระเจ้าบรมโกศซึ่งปฏิสังขรณ์วัด
พระพุทธบาท มีข้อความบางตอนที่ไพเราะมาก เช่น
“ใบโพสุวรรณห้อย ระยานย้อยบรุงรัง
ลมพัดกระดึงดัง เสนาะศัพทอลเวง
เสียงดุจสังคีต อันดึงดีดประโคมเพลง
เสียงเทพบรรเลง ระเรื่อยจับระบำถวาย”
นอกจากนี้ ก็มีเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ หรือกรมขุนเสนาพิทักษ์ ที่ทรงนิพนธ์พระมาลัยคำ
หลวง และนันโทปนันทสูตร
สำหรับพระราชกรณียกิจในเรื่องบำรุงพุทธศาสนาที่สำคัญที่สุดในรัชสมัยนี้ ก็คือการตั้ง
สมณวงศ์ในลังกาทวีป หรือการประดิษฐานสยามนิกายในลังกา ดังมีเรื่องเล่าไว้ว่า
ในพุทธศตวรรษที่ ๒๒ เกาะลังกาต้องผจญกับสมัยสงครามเนืองๆ และยังถูกกดขี่จาก
พวกโปรตุเกสห้ามมิให้นับถือพระพุทธศาสนา ตามบริเวณรอบชายแดนคงเหลือรัฐเอกราชอยู่
ใจกลางเกาะที่พวกโปรตุเกสไปไม่ถึง พระสงฆ์ในลังกาจึงสูญวงศ์ลง เพราะไม่ได้อุปสมบทกัน
ช้านาน มีแต่สามเณร และสามเณรรูปหนึ่งชื่อ สรณังกร ได้เพียรพยายามขวนขวายที่จะให้ฟื้น
สมณวงศ์ขึ้นใหม่ในลังกา พระเจ้าเกียรติศิริราชสิงหะ กษัตริย์ลังกาในครั้งนั้น ได้ทรงพยายาม
แสวงหาพระสงฆ์ต่างประเทศเข้ามาบวช ได้สอบถามพวกพ่อค้าพาณิชย์ว่าเคยเห็นเมืองใดที่มีคน
นุ่งห่มเหลืองมากคับคั่ง พวกลูกค้าพากันชี้กรุงศรีอยุธยา (หมอแกมเฟอร์ซึ่งเคยเดินทางผ่านกรุง
ศรีอยุธยาได้มีจดหมายเหตุว่า กรุงศรีอยุธยามีวัดราว ๒ พันวัด มีพระสงฆ์หลายหมื่นรูป)
พระเจ้าลังกาจึงได้ส่งราชทูตมากรุงศรีอยุธยา ทูลขอคณะสงฆ์ไทยออกไป พวกทูตลังกา
ได้เขียนจดหมายเหตุไว้ละเอียด พวกนี้ตื่นเต้นกับสภาพแวดล้อมของพระนครศรีอยุธยามาก
บอกว่าจะแลไปทางไหนก็เห็นแต่ทอง คือ หลังคาโบสถ์ วัด และเจดีย์ล้วนเป็นทองทั้งนั้น พวกทูต
ลังกามีโอกาสชมขบวนกฐินพยุหยาตรา และได้ขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท ที่สระบุรี พักอยู่ใน

พระนครปีเศษ ฝ่ายไทยได้มอบหน้าที่ให้สมเด็จพระสังฆราชวัดมหาธาตุเป็นผู้คัดเลือกพระสงฆ์ที่
จะออกไปลังกา ได้พระอุบาลีเป็นหัวหน้าคณะ เมื่อคณะสงฆ์ไทยซึ่งได้ออกเดินทางไปไม่ไกลได้
ถูกมรสุมพัดทำลายเรือเสียในอ่าวไทย ต้องขึ้นบกที่นครศรีธรรมราช พระเจ้าบรมโกศทรงท้อ
พระหฤทัย แต่พวกทูตลังกาก็กราบทูลวิงวอนเนืองๆ พระองค์จึงให้คณะสงฆ์ไทยโดยสารเรือ
กำปั่นฝรั่งโดยว่าจ้างให้เขานำส่งไปลังกา ในการเดินทางเที่ยวนี้คณะสงฆ์ไทยได้ถึงเกาะลังกา ใน
ปี พ.ศ. ๒๒๙๖ พระเจ้าเกียรติศิริราชสิงหะได้นิมนต์พระอุบาลีไปจำพรรษาอยู่ ณ วัดบุปผาราม
แล้วโปรดให้ทำพิธีผูกพัทธสีมาขึ้น คณะพระอุบาลีได้อุปสมบทสามเณรสรณังกรเป็นพระภิกษุ
ลังการูปแรก แล้วอยู่จำพรรษาที่ลังกาประมาณ ๔ ปี ได้ดำเนินการอุปสมบทกุลบุตรชาวลังกา
เป็นภิกษุสืบพุทธศาสนวงศ์ในประเทศศรีลังกา จำนวน ๖ พันกว่ารูป จนทำให้พระพุทธศาสนา
กลับเจริญรุ่งเรืองในประเทศศรีลังกาอีกครั้ง จนถึงปัจจุบัน และเกิดนิกายของคณะสงฆ์ไทยขึ้น
ในประเทศศรีลังกา ชื่อว่านิกายสยามวงศ์ หรืออุบาลีวงศ์ อันเป็นนิกายที่ใหญ่ที่สุดในศรีลังกา
สืบมาจนทุกวันนี้ และพระอุบาลีนั้นได้ถึงแก่มรณภาพที่ลังกานั่นเอง
ในปลายรัชสมัยของพระพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ไม่มีงานเด่นที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา
นอกจากมีการทะเลาะวิวาทแย่งชิงราชสมบัติกัน มีการหนีเข้าไปบวช แต่ผู้ที่บวชแล้วก็สึกออกมา
เป็นพระเจ้าแผ่นดิน และในที่สุดเมื่อสิ้นกรุงศรีอยุธยาก็จบลงด้วยความระส่ำระส่ายทั้งทางฝ่าย
บ้านเมืองและฝ่ายพระศาสนา ถึงขนาดที่มีคนซึ่งพระจัดตั้งขึ้นเป็นกองทัพคือก๊กพระฝาง ความ
เชื่อถือของคนในปลายสมัยอยุธยานี้กล่าวกันว่าหนักไปในด้านไสยศาสตร์ และเมื่อบ้านเมืองตก
อยู่ในวิกฤติการณ์เช่นนั้น ก็มีพระบางรูปออกมาร่วมในกิจกรรมกู้ชาติบ้านเมืองกับพวกชาวบ้าน
ด้วย เช่น พระอาจารย์ธรรมโชติ วัดเขานางบวช มาลงเลขยันต์ให้แก่ชาวหมู่บ้านบางระจัน ซึ่ง
สามารถต่อสู้กับพม่าได้เป็นเวลาถึง ๙ เดือน ในด้านการทำศึกสงครามนั้นเล่า ก็ไปให้ความสำคัญ
แก่ไสยศาสตร์ เช่น ให้อาจารย์ไสยศาสตร์เป็นผู้นำทัพ เมื่ออาจารย์ถูกยิงตาย กองทัพทั้งกองก็
แตก อย่างคราวหนึ่ง ให้อาจารย์ฤกษ์ ซึ่งเป็นอาจารย์ไสยศาสตร์นำทัพเรือไปตีพม่าที่วัดภูเขาทอง
พออาจารย์ฤกษ์ถูกยิงตาย ทหาร ๔ พันก็แตกหนีไปหมด เหตุการณ์ในการเสียกรุงอยุธยาครั้งนั้น
พระพุทธเจดีย์และพระพุทธรูปต่างๆ ได้ถูกทำลายไปจำนวนมาก พระภิกษุสงฆ์ก็ถูกจับเป็นเชลย
และกระจัดกระจายกันไปอยู่ในที่ต่างๆ เหตุการณ์ที่นับว่ากระทบกระเทือนต่อสถาบันศาสนามาก
ในสมัยนั้น ก็คือ หลังจากกรุงศรีอยุธยาแตกแล้ว คนไทยได้รวมกลุ่มกันเป็นก๊กต่างๆ มีก๊กหนึ่งคือ
ก๊กเจ้าพระฝาง ซึ่งเป็นพระราชาคณะตำแหน่งพระพากุลเถระ ได้รับแต่งตั้งเป็นพระสังฆราชเมือง
ฝางในรัชสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ได้ตั้งตนขึ้นเป็นเจ้า โดยยังครองจีวรอยู่ แต่ใช้สีแดงย้อมจีวร
ลงผ้าประเจียดแจกแก่บรรดาพระสงฆ์ แต่งตั้งพระสงฆ์ให้เป็นแม่ทัพนายกอง โดยแม่ทัพเอกชื่อว่า
พระครูสิริมานนท์ คุมกองทัพพระสงฆ์ออกปล้นตีชิงทรัพย์สินราษฎรในเขตอิทธิพลของตนตั้งแต่
เมืองอุตรดิตถ์ขึ้นไป ซึ่งสร้างความสะเทือนใจแก่อนุชนพุทธบริษัทเป็นอย่างมาก

จบ ประวัติความสำคัญของการเผยแผ่พระพุทธศาสนา ตอน ๑